Portalegre (Elvas), Alentejo · etap 4 · opcja
Elvas i Forte da Graça: gwiaździsta twierdza nad granicą
| Typ | twierdza, miasto |
|---|---|
| Czas | 1–2 h na fort, 1 h na stare miasto i akwedukt |
| Wstęp | fort: 5 €, z przewodnikiem 8 € (stan na 2023-03, źródło: 360meridianos); cysterna i kontrminy tylko na zwiedzaniu specjalnym z zapisami w wybrane dni [cena i terminy do sprawdzenia przed wyjazdem] |
| UNESCO | „Garnizonowe miasto przygraniczne Elvas i jego fortyfikacje” (2012, rozszerzenie 2013) |
| Fort | 1763–1792, projekt hrabiego Wilhelma Schaumburg-Lippe; na Monte da Graça (ok. 404 m), ok. 1 km na północ od miasta |
| Akwedukt | Amoreira, ok. 7 km, 843 łuki, do 31 m wysokości, ukończony w 1622 r. |
| Granica | ok. 17 km w linii prostej do Badajoz w Hiszpanii |
| Wydarzenia | Festas do Senhor Jesus da Piedade i jarmark São Mateus, ok. 20–29 września [daty do sprawdzenia] |
Rys historyczny
Elvas leży na ostatnim wzgórzu Alentejo przed granicą, na starej drodze z Lizbony do Madrytu, ok. 17 km w linii prostej od hiszpańskiego Badajoz. Przez stulecia było więc pierwszym portugalskim miastem na drodze każdej armii idącej z Hiszpanii. Gdy Portugalia w 1640 r. zrzuciła hiszpańską unię i zaczęła się wojna restauracyjna (1641–1668), miasto otoczono pierścieniem murów bastionowych według szkoły holenderskiej. Projektował je jezuita z Niderlandów João Piscásio Cosmander. Według UNESCO, które w 2012 r. wpisało Elvas na listę światowego dziedzictwa, to najlepiej zachowany przykład tej szkoły na świecie i największy system umocnień bastionowych z suchą fosą. Do wpisu należą mury miasta, Fort Santa Luzia na południe od nich, trzy małe forty, akwedukt Amoreira i Forte de Nossa Senhora da Graça na wzgórzu na północy.
Mury zdały egzamin szybko. Jesienią 1658 r. pod Elvas stanęła armia hiszpańska pod wodzą Luisa de Haro, a w oblężonym mieście szalała zaraza, która według przekazów zabierała do 300 osób dziennie. 14 stycznia 1659 r. portugalska armia polowa hrabiego Cantanhede uderzyła na oblegających od tyłu, a garnizon jednocześnie od przodu. W bitwie pod liniami Elvas (Batalha das Linhas de Elvas) Hiszpanie stracili tysiące ludzi, a do Badajoz wróciła tylko część armii. Oblegający zajmowali wtedy także Monte da Graça, wzgórze ok. 1 km na północ od miasta, z którego artyleria sięgała do murów.
Tę słabość usunięto sto lat później. W czasie wojny siedmioletniej król Józef I sprowadził do Portugalii niemieckiego hrabiego Wilhelma Schaumburg-Lippe, żeby zreorganizował armię. Lippe w 1763 r. zaczął budować na Monte da Graça fort, który zamknął drogę do miasta. Wzorował się na własnej twierdzy Wilhelmstein, wzniesionej na sztucznej wyspie na jeziorze Steinhuder Meer w Dolnej Saksonii. Fort ukończono za królowej Marii I i w 1792 r. otwarto jako Forte Conde de Lippe. To czworobok o boku ok. 150 m z bastionami w narożach, czterema rawelinami i szeroką suchą fosą. Z lotu ptaka wygląda jak gwiazda wpisana w gwiazdę. W środku stoi okrągła, dwukondygnacyjna reduta z kaplicą i domem gubernatora, a pod kaplicą wykuta w skale cysterna, dzięki której załoga mogła przetrwać długie oblężenie. Do środka prowadzi monumentalna Porta do Dragão (Brama Smoka).
Fort przeszedł kilka wojen. W 1801 r., w krótkiej „wojnie pomarańczowej”, Hiszpanie zajęli pobliską Olivenzę, ale Elvas się obroniło. W 1808 r. francuska załoga od września do końca listopada wytrzymała tu ostrzał Hiszpanów i wyszła dopiero po przybyciu Brytyjczyków, a w 1811 r. fort odparł natarcie wojsk marszałka Soulta. Później służył jako więzienie wojskowe i powoli niszczał. Do 2014 r. był bliski ruiny. Za ok. 6,1 mln euro wyremontowano go w ciągu ok. roku i 27 listopada 2015 r. otwarto dla zwiedzających. W kaplicy odsłonięto wtedy malowidła z XIX w.
Polskiemu motocykliście Elvas przypomni Zamość. Oba miasta to dzieła epoki fortyfikacji bastionowej, w której mury z ostrymi bastionami zastąpiły średniowieczne baszty, i oba zdały próbę oblężeń w tych samych latach. Zamość, który od 1580 r. budował według projektu Bernarda Morando kanclerz Jan Zamoyski, w 1656 r. oparł się Szwedom, a Elvas trzy lata później Hiszpanom. Zamość miał jednak jeden pierścień siedmiu bastionów wokół renesansowego miasta idealnego i większość murów rozebrano po likwidacji twierdzy w 1866 r. Elvas zachowało pełny system: mury miasta, forty na sąsiednich wzgórzach i akwedukt, który dawał wodę na czas oblężenia.
Na miejscu
- Forte da Graça: brama Porta do Dragão, obejście bastionów i fosy, okrągła reduta z kaplicą; z murów widok na Elvas i równinę aż po Badajoz.
- Akwedukt Amoreira przy wjeździe do miasta: ok. 7 km, 843 łuki, do 31 m wysokości. Budowę zaczęto w XVI w. według projektu Francisca de Arrudy, a ukończono w 1622 r.
- Stare miasto w obrębie murów: Praça da República z dawną katedrą (z 1517 r.) i zamek z 1228 r., zbudowany na miejscu muzułmańskiego.
- Na słodko: śliwki Ameixa d'Elvas (chronione oznaczenie pochodzenia DOP, odmiana Rainha Cláudia) z sericaią, alentejskim deserem z jajek i mleka.
Zobacz na filmie
- ▶ Forte da Graça jako część systemu obrony Elvas, z bliska i z góry
360portugal · YouTube - ▶ Gwiaździsty Forte de Nossa Senhora da Graça z lotu drona w 4K
Portugal visto do Ceu · YouTube
Praktycznie
- Godziny otwarcia fortu: 10:00–18:00 od maja do września, 10:00–17:00 od października do kwietnia, w poniedziałki zamknięte (stan na 2023-03, źródło: 360meridianos) [do sprawdzenia przed wyjazdem].
- Parking pod fortem przy drodze na Monte da Graça [do sprawdzenia, gdzie najlepiej zostawić motocykl]. Zarezerwuj 1–2 h.
- W lipcu wnętrze Alentejo to jedno z najgorętszych miejsc Portugalii: fort zwiedzaj rano, kurtkę i kask zostaw w kufrze, weź wodę.
- Objazd dnia E przez Elvas: z Marvão przez Portalegre do Elvas, potem przez Estremoz do Évory. Szacunkowo ok. +30–40 km i ok. pół godziny jazdy, plus czas na fort.
Źródła (13)
whc.unesco.org/en/list/1367/, www.wikidata.org/wiki/Q10283837, en.wikipedia.org/wiki/Nossa_Senhora_da_Gra%C3..., en.wikipedia.org/wiki/Garrison_Border_Town_of..., en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_the_Lines_of_Elvas, www.portugal.com/location/nossa-senhora-da-gr..., www.dnoticias.pt/2016/11/22/81155-classificac..., www.360meridianos.com/elvas-portugal/, www.infopedia.pt/artigos/$aqueduto-da-amoreira, en.wikipedia.org/wiki/Wilhelmstein, pl.wikipedia.org/wiki/Twierdza_Zamość, www.dn.pt/lusa/interior/romaria-de-s-mateus-e..., es.wikipedia.org/wiki/Guerra_de_las_Naranjas
38.89461, -7.16422 (wikidata:Q10283837)