Region · Francja
Bigorre / Bigòrra
| Stolica | Tarbes |
|---|---|
| Powierzchnia | 4464 km² cały departament Hautes-Pyrénées; dawne hrabstwo było nieco mniejsze |
| Ludność | ok. 231 tys. w całym departamencie (2023) |
| Języki | francuski; bigurdański, gaskońska odmiana okcytańskiego |
| Herb | dwa czerwone lwy kroczące na złotym polu |
| Wysokości | Vignemale 3298 m, Pic du Midi de Bigorre 2877 m, Col du Tourmalet 2115 m |
| UNESCO | Pyrénées – Mont Perdu z cyrkiem Gavarnie (1997, razem z Ordesą) |
| Święta | 11 lutego – rocznica pierwszego objawienia w Lourdes; 15 sierpnia – Wniebowzięcie, największa pielgrzymka w Lourdes |
O regionie
Bigorre to dawne hrabstwo w środkowych Pirenejach, na wschód od Béarn. Nie ma dziś własnych granic: w 1790 r. stało się trzonem departamentu Hautes-Pyrénées i mieszkańcy departamentu wciąż nazywają siebie Bigourdans. Opis przyjmuje granicę historyczną hrabstwa: Lavedan, czyli górną dolinę Gave de Pau z Lourdes, Argelès-Gazost, Val d'Azun, Cauterets, Luz i Gavarnie, dolinę Adour z Campan i Bagnères-de-Bigorre oraz równinę wokół Tarbes. Doliny Louron i Aure, do których zjeżdża się z Col de Peyresourde, należały do osobnego kraju Quatre-Vallées. Do departamentu włączono je dopiero w 1790 r. i opis wspomina je tylko jako przedłużenie Bigorre. Za samą przełęczą Peyresourde zaczyna się Comminges z Luchon. Krajobraz wyrzeźbiły lodowce: ten, który wypełniał dolinę Gave de Pau, miał prawie kilometr grubości i 7–8 km szerokości. Najwyżej sięga Vignemale (3298 m), a najsłynniejszy jest cyrk Gavarnie, od 1997 r. razem z hiszpańską Ordesą na liście UNESCO jako „Pyrénées – Mont Perdu”.
Nazwa pochodzi od Bigerriones, akwitańskiego ludu mówiącego językiem pokrewnym baskijskiemu, którego w czasie wojny galijskiej podbił Publiusz Krassus, legat Cezara. Hrabstwo ze stolicą w Tarbes powstało w IX w., a w XIII w. stało się łupem sąsiadów: o spadek po hrabinie Petronelli procesowali się Montfortowie, wicehrabiowie Béarn i król Nawarry, aż korona francuska przejęła Bigorre. W 1360 r. pokój w Brétigny oddał je Anglikom, Karol V odzyskał je w latach 1369–1373, a w 1425 r. przeszło na hrabiów Foix, panów Béarn. Wraz z dziedzictwem Albretów trafiło do Henryka IV, który w 1607 r. ostatecznie przyłączył je do korony. Przy podziale Francji na departamenty planowano połączyć Bigorre z Béarn, ale oba kraje były sobie zbyt niechętne; posłowi z Tarbes Bertrandowi Barère udało się wywalczyć osobny departament. W Tarbes urodził się 2 października 1851 r. marszałek Ferdinand Foch, w 1918 r. naczelny wódz wojsk sprzymierzonych.
Światową sławę dało Bigorre Lourdes. 11 lutego 1858 r. czternastoletnia Bernadette Soubirous, zbierając chrust nad Gave de Pau, ujrzała w grocie Massabielle postać w bieli; widzenie powtórzyło się osiemnaście razy, do 16 lipca. 25 marca postać przedstawiła się nie po francusku, lecz w miejscowej mowie gaskońskiej: „Que soy era Immaculada Counceptiou” („Jestem Niepokalane Poczęcie”). Biskup Tarbes uznał objawienia 18 stycznia 1862 r. i nad grotą zaczęły rosnąć bazyliki. Dziś Lourdes to jedno z największych sanktuariów maryjnych świata i po Paryżu miasto z największą liczbą hoteli we Francji. Bigurdański, gaskońska odmiana okcytańskiego, był do XIX w. językiem codziennym w każdej rodzinie, a w 1892 r. w Arrens, w Val d'Azun, Simin Palay i Michel Camélat zaczęli wydawać pierwszy almanach w tej mowie, zalążek gaskońskiego odrodzenia literackiego.
Pierwszą gałęzią gospodarki jest turystyka: pielgrzymi, uzdrowiska (Cauterets, Barèges, Luz-Saint-Sauveur, Bagnères-de-Bigorre, Argelès-Gazost), stacje narciarskie i obserwatorium na Pic du Midi de Bigorre, którego pierwsze budynki ukończono na wysokości 2877 m w 1882 r. Uzdrowiska rozkwitły za Napoleona III, który razem z cesarzową Eugenią przeforsował „drogi uzdrowiskowe” przez przełęcze; to po nich jeździ się dziś Route des Cols. Na równinie Tarbes rośnie kukurydza i hoduje się bydło, a w mieście i wokół lotniska Tarbes-Lourdes działa przemysł kolejowy i lotniczy. Stadnina w Tarbes, założona w 1806 r. przez Napoleona I, wyhodowała najpierw konia bojowego „navarrin”, a potem rasę angloarabską.
Kuchnia i zwyczaje
- Haricot tarbais: duża biała fasola o cienkiej skórce, która przyszła z Ameryki na równinę Tarbes na początku XVIII w.; dawniej pięła się po łodygach kukurydzy. Label Rouge od 1997 r., chronione oznaczenie geograficzne od 2000 r.; trafia m.in. do garbure.
- Porc noir de Bigorre: czarna świnia gaskońska wypasana na wolnym powietrzu, karmiona trawą, żołędziami i kasztanami, z której robi się mięso i szynkę. W 1981 r. zostały tylko dwa knury i ok. 30 macior; od 2015 r. mięso i szynka mają chronioną nazwę pochodzenia.
- Barèges-Gavarnie: baranina z owiec rasy barégeoise, wypasanych latem na halach między 600 a prawie 3000 m wokół Luz i Gavarnie; AOC od 2003 r.
- Gâteau à la broche: ciasto pieczone warstwami na obracającym się nad ogniem rożnie, bliski krewny polskiego sękacza; w Pirenejach podaje się je na weselach i świętach.
- Lourdes: 11 lutego, w rocznicę pierwszego objawienia, i 15 sierpnia, na Wniebowzięcie, miasto wypełniają pielgrzymi; w sezonie pielgrzymkowym co wieczór przechodzi procesja ze świecami [daty i godziny 2028 do sprawdzenia; w te dni korki i trudno o parking].
Drogi motocyklowe
- D918 Argelès-Gazost – Col du Soulor (1474 m) – Col d'Aubisque – wschodnia połowa najsłynniejszej drogi uzdrowiskowej: przez Val d'Azun i Arrens-Marsous na Soulor, potem półką skalną nad Cirque du Litor do Béarn.
- D918 Col du Tourmalet (2115 m) – z Luz-Saint-Sauveur przez Barèges i w dół do Sainte-Marie-de-Campan; przełęcz, przez którą Tour de France przejechał więcej razy niż przez jakąkolwiek inną (86 razy). Zimą zamknięta [daty do sprawdzenia].
- D918 Col d'Aspin (1489 m) – dalszy ciąg tej samej drogi z Campan do Arreau, krótszy i łagodniejszy, przez hale i las.
- D921 doliną Gave de Pau – z Lourdes przez Argelès i Luz do Gavarnie, gdzie droga kończy się pod cyrkiem; w Luz-Saint-Sauveur most Napoleona nad wąwozem Gave de Gavarnie.
- D618 Arreau – Col de Peyresourde (1569 m) – przez dolinę Louron na granicę z Comminges i zjazd do Luchon.
Epickie drogi motocyklowe w regionie
- Col d'Aubisque i Col du Soulor (D918) – ok. 47 km Laruns – Argelès-Gazost, z tego ok. 17 km podjazdu na Aubisque i ok. 10 km półką do Soulor (OSRM, szacunkowo) · GPX
- Col du Portillon i Col de Peyresourde (N-141, D618) – ok. 71 km Vielha – Arreau, z tego ok. 35 km Luchon – Arreau (OSRM, szacunkowo) · GPX
Co widać z siodła
- Krowy, konie i owce pasące się luzem na przełęczach i na drodze; na parkingu Col du Soulor pasterze sprzedają latem sery, miód i rękodzieło.
- Słupki kilometrowe dla kolarzy: na każdym kilometrze podjazdu tabliczka z odległością do szczytu i średnim nachyleniem na najbliższy kilometr, a na asfalcie wymalowane nazwiska zawodników z Tour de France.
- Domy i stodoły z kamienia kryte łupkiem, a na zboczach Val d'Azun pojedyncze stodoły na siano z dala od wsi; w nizinnej Bigorre zagrody z zamkniętym podwórzem i bramą.
- W Lourdes zamek na skale nad Gave de Pau, a dalej wieże bazylik nad grotą i ulice pełne sklepików z dewocjonaliami.
- Przy dobrej pogodzie z równiny Tarbes i z drogi do Pau widać na horyzoncie Pic du Midi de Bigorre z budynkami obserwatorium na szczycie.
Źródła (22)
fr.wikipedia.org/wiki/Bigorre_(région_naturelle), fr.wikipedia.org/wiki/Comté_de_Bigorre, fr.wikipedia.org/wiki/Hautes-Pyrénées, www.wikidata.org/wiki/Q12700, fr.wikipedia.org/wiki/Pyrénées-Mont_Perdu, fr.wikipedia.org/wiki/Observatoire_du_Pic_du_Midi, fr.wikipedia.org/wiki/Apparitions_mariales_de_Lourdes, fr.wikipedia.org/wiki/Ferdinand_Foch, fr.wikipedia.org/wiki/Haras_national_de_Tarbes, fr.wikipedia.org/wiki/Vallée_du_Louron, fr.wikipedia.org/wiki/Cirque_du_Litor, fr.wikipedia.org/wiki/Col_du_Soulor, fr.wikipedia.org/wiki/Col_du_Tourmalet, fr.wikipedia.org/wiki/Col_de_Peyresourde, fr.wikipedia.org/wiki/Col_d'Aspin, fr.wikipedia.org/wiki/Val_d'Azun, fr.wikipedia.org/wiki/Pont_Napoléon, fr.wikipedia.org/wiki/Route_des_cols, fr.wikipedia.org/wiki/Haricot_tarbais, fr.wikipedia.org/wiki/Porc_noir_de_Bigorre, fr.wikipedia.org/wiki/Barèges-gavarnie, fr.wikipedia.org/wiki/Gâteau_à_la_broche