Piotryseusztrasy i przewodniki motocykloweSzukaj

Region · Grecja

Κρήτη (Kreta)

Κρήτη (Kreta)
Fot. David C Kitching, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Powierzchnia8336 km²; ok. 260 km ze wschodu na zachód, od 12 do 60 km szerokości
Ludnośćok. 624 tys. (2021, region administracyjny z wysepkami); stolica Heraklion, do 1971 r. Chania
SzczytyPsiloritis (Ida) 2456 m, Lefka Ori (Pachnes) 2453 m, Dikti 2148 m
Językigrecki, na co dzień dialekt kreteński
Daty1669 – koniec oblężenia Kandii; XI 1866 – Arkadi; 1 XII 1913 – unia z Grecją; 20 V 1941 – desant niemiecki

O regionie

Kreta to największa wyspa Grecji: 8336 km², ok. 260 km ze wschodu na zachód i od 12 do 60 km szerokości. Opis przyjmuje granicę wyspy, razem z drobnymi wysepkami, które należą do regionu administracyjnego. Wzdłuż całej Krety biegnie grzbiet gór: na zachodzie wapienne Lefka Ori, Białe Góry, z ok. 30 szczytami ponad 2000 m i najwyższym Pachnes (2453 m), w środku Psiloritis, starożytna Ida (2456 m), na wschodzie Dikti (2148 m). Między nimi leżą płaskowyże Omalos, Nida i Lasithi, a w wapieniu woda wycięła wąwozy, z Samarią na czele. Północ jest łagodniejsza, z zatokami i miastami, południe spada stromo do Morza Libijskiego. Według mitów w jaskini pod Dikti urodził się Zeus, a w Jaskini Idajskiej na Psiloritis się wychowywał.

Od ok. 2700 p.n.e. rządzili tu Minojczycy, budowniczowie pałaców w Knossos, Fajstos, Malii i Zakros; w XV w. p.n.e. wyspę przejęli Mykeńczycy z lądu. Później Kreta była krainą skłóconych miast, a w V w. p.n.e. w Gortynie wyryto w kamieniu kodeks praw. W 69 p.n.e. wyspę zdobył Kwintus Cecyliusz Metellus, który dostał za to przydomek Creticus, a Gortyna została stolicą rzymskiej prowincji Kreta i Cyrenajka. W latach 20. IX w. Kretę zajęli arabscy wygnańcy z Andaluzji i założyli emirat ze stolicą Rabd al-Chandak, „osadą przy fosie” – stąd bizantyjski Chandaks i wenecka Kandia, dzisiejszy Heraklion. W 961 r. odbił ją dla Bizancjum Nicefor Fokas. Po IV krucjacie wyspę kupiła Wenecja i od 1212 r. rządziła nią przez ponad cztery stulecia. W Kandii urodził się w 1541 r. Domenikos Theotokopoulos, El Greco, który na obrazach w Hiszpanii podpisywał się greckim słowem „Kres”, Kreteńczyk. Turcy zajęli Chanię w 1645 r., ale Kandię oblegali od 1648 do 1669 r., 21 lat, w jednym z najdłuższych oblężeń w dziejach.

Pod panowaniem tureckim wyspa buntowała się wiele razy. W 1770 r. powstanie poprowadził armator Daskalogiannis ze Sfakii; w czerwcu 1771 r. został w Kandii żywcem obdarty ze skóry. W powstaniu 1866–1869 w klasztorze Arkadi pod Rethymno schroniło się ok. 950 ludzi, głównie kobiet i dzieci. W listopadzie 1866 r., po kilku dniach walk, gdy Turcy wdzierali się do środka, obrońcy na rozkaz przełożonego klasztoru wysadzili beczki z prochem, wybierając śmierć zamiast niewoli; zginęła większość ukrytych, a wieść o tym poruszyła Europę. W 1898 r. mocarstwa usunęły wojska tureckie i utworzyły autonomiczne Państwo Kreteńskie z greckim księciem Jerzym na czele. W 1908 r. kreteńscy posłowie jednostronnie ogłosili unię z Grecją, a 1 grudnia 1913 r. na twierdzy Firkas w Chanii podniesiono grecką flagę w obecności króla Konstantyna I i Eleftheriosa Venizelosa, polityka z Chanii, który był już premierem Grecji. Muzułmanie kreteńscy wyjechali po 1923 r. do Turcji, część do Ayvalıka i na wyspę Cunda, gdzie niektórzy z ich potomków wciąż mówią dialektem kreteńskim. 20 maja 1941 r. Niemcy rozpoczęli tu pierwszy wielki desant powietrzny w historii; po zdobyciu lotniska Maleme oddziały brytyjskie, australijskie, nowozelandzkie i greckie wycofały się przez góry i płaskowyż Askifou do Sfakii, skąd okręty zabrały ich do Egiptu, a ok. 5 tys. pozostałych skapitulowało 1 czerwca.

Kreteńczycy są dumni z odrębności. Między sobą mówią dialektem kreteńskim, różnym od ateńskiej greki wymową, ale dla innych Greków zrozumiałym. W dialekcie napisał Witsentzos Kornaros (1553–1613) „Erotokritosa”, romans rycerski z ponad 10 tys. rymowanych wersów piętnastozgłoskowych, który do dziś recytuje się przy muzyce. Tym samym wersem układa się mantinady, rymowane dwuwiersze o miłości albo z przytykiem, często improwizowane w czasie zabawy; ich nazwa pochodzi od weneckiego „matinada”, porannej pieśni. Grają do nich trzystrunowa, gruszkowata lira kreteńska, potomkini bizantyjskiej, i lutnia laouto. Górale uważają się za twardszych i „czystszych” od ludzi z nizin, a Sfakijczycy chętnie przypominają, że ich surowej, skalistej krainy nikt nigdy nie podbił do końca.

Na Krecie mieszka ok. 624 tys. ludzi (2021), z czego ponad jedna czwarta w Heraklionie; stolicą wyspy była Chania aż do 1971 r. Od lat 70. Kreta żyje głównie z turystyki, ale w przeciwieństwie do większości greckich wysp wyżywiłaby się sama. Rosną tu gaje oliwne, cytrusy, awokado i banany, z winnic, głównie wokół Pezy pod Heraklionem, pochodzi ok. 20% greckiego wina, a w górach pasie się mnóstwo owiec i kóz, z których mleka robi się sery. Na wybrzeżu wokół Ierapetry ok. 15 km² szklarni daje zimą warzywa i owoce na eksport.

Kuchnia i zwyczaje

Do skosztowania

Dakos (ντάκος, kreteński suchar z pomidorem)

przystawka

Dakos (ντάκος, kreteński suchar z pomidorem)

Namoczony suchar jęczmienny paksimadi przykryty startym pomidorem i kruszonym serem mizithra albo fetą, polany oliwą i posypany oregano, często z kaparami i oliwkami. Suchary piekło się podwójnie, żeby nie trzeba było codziennie zarabiać chleba.

Gdzie: tawerny na całej wyspie

Fot. Benoît Prieur, CC0, Wikimedia Commons

Kalitsounia (καλιτσούνια, pierożki z mizithrą)

pieczywo

Kalitsounia (καλιτσούνια, pierożki z mizithrą)

Małe pierożki z ciasta albo filo z nadzieniem z miękkiego sera serwatkowego mizithra. W okolicach Chanii słone, z ziołami, albo słodkie polane miodem; na wschodzie, w Lasithi, głównie słodkie, z cynamonem i skórką cytryny. Piecze się je albo smaży.

Gdzie: piekarnie i tawerny, zwłaszcza w Chanii i Lasithi

Fot. Christin568, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Sfakiani pita (σφακιανή πίτα, placek ze Sfakii)

deser

Sfakiani pita (σφακιανή πίτα, placek ze Sfakii)

Cienki jak naleśnik placek z ciasta na oliwie, z kwaśnym serem mizithra zamkniętym w środku, smażony na prawie suchej patelni i polany miodem tymiankowym. Nazwę ma od Sfakii, a gmina stara się o wpis na listę niematerialnego dziedzictwa UNESCO.

Gdzie: kafenia i tawerny w Chora Sfakion i w całej Sfakii

Fot. ΜΟΝΟΘΑΛΑΣΣΑ, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

danie główne

danie główne

Chochlioi boubouristi (χοχλιοί μπουμπουριστοί, ślimaki na soli)

Ślimaki wrzucane otworem w dół na rozgrzaną sól na patelni, potem podlewane oliwą, a na koniec octem albo winem z rozmarynem. Nazwę wywodzi się od ułożenia „na brzuchu”, choć część kucharzy wiąże ją z trzaskiem ślimaków na gorącej soli.

Gdzie: tradycyjne tawerny na całej wyspie

przystawka

przystawka

Staka (στάκα, śmietana zagotowana z mąką)

Śmietana z mleka owczego gotowana powoli z mąką, aż białko ze śmietany zetnie się z mąką w gęstą, gorącą masę, do której macza się chleb. Wytopione przy tym masło, stakovoutyro, idzie potem do weselnego pilawu.

Gdzie: tawerny w górskich wsiach

ser

ser

Graviera Kritis (γραβιέρα Κρήτης, kreteńska graviera)

Twardy ser z mleka owczego, dojrzewający co najmniej pięć miesięcy, lekko słodkawy, z nutą przypalonego karmelu. Na skórce widać kratkę po płótnie, w którym ocieka. Nazwa chroniona w UE (ChNP).

Gdzie: serowarnie, targi i sklepy z serami w całej Krecie

Tsikoudia (τσικουδιά, kreteńska wódka z wytłoczyn)

do picia

Tsikoudia (τσικουδιά, kreteńska wódka z wytłoczyn)

Wódka z wytłoczyn winogron, destylowana raz i bez anyżu, więc zostaje w niej smak winogron; ma 40–65%, domowa bywa różna. Na wschodzie wyspy mówi się na nią raki. W tawernie przychodzi zmrożona na koniec posiłku, zwykle gratis, z owocami albo słodkim.

Gdzie: każda tawerna; jesienią przy kotłach gorzelników we wsiach

Wieczorem, motocykl rano.

Fot. C messier, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Drogi motocyklowe

Epickie drogi motocyklowe w regionie

Co widać z siodła

Jdomeney przywodzi Kretom, sławny dzidą,
Zanim Gnossy mieszkańcy w wielkiéy liczbie idą,
I z Gortyny, murami warownego miasta,
Z Liktu, z Rycyum, z Festu, z Miletu, z Likasta,
I wielu innych siły niezwalczone wiedli,
Co w Krecie, sto słynącéy miastami osiedli.

— Homer, „Iliada” II 645–649 · przeł. Franciszek Ksawery Dmochowski (1804)

Źródła (30)

en.wikipedia.org/wiki/Crete, en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Candia, en.wikipedia.org/wiki/Arkadi_Monastery, en.wikipedia.org/wiki/Cretan_State, en.wikipedia.org/wiki/Battle_of_Crete, en.wikipedia.org/wiki/Daskalogiannis, en.wikipedia.org/wiki/El_Greco, en.wikipedia.org/wiki/Erotokritos, en.wikipedia.org/wiki/Mantinada, en.wikipedia.org/wiki/Cretan_lyra, en.wikipedia.org/wiki/Cretan_Greek, en.wikipedia.org/wiki/Lasithi_Plateau, en.wikipedia.org/wiki/Ierapetra, en.wikipedia.org/wiki/Mitato, en.wikipedia.org/wiki/Sfakia, en.wikipedia.org/wiki/Wayside_shrine, en.wikipedia.org/wiki/Dakos, el.wikipedia.org/wiki/Ντάκος, en.wikipedia.org/wiki/Kalitsounia, www.greekgastronomyguide.gr/en/geuseis/glyka-..., www.tovima.com/culture/iconic-sfakianopita-sw..., www.dianekochilas.com/?p=9217, food52.com/recipes/36433-fried-snails-with-ol..., en.wikipedia.org/wiki/Roux, en.wikipedia.org/wiki/Graviera, en.wikipedia.org/wiki/Tsikoudia, greekreporter.com/2015/07/16/the-gun-culture-..., greekcitytimes.com/2026/11/17/crete-road-deaths/, en.protothema.gr/2025/05/14/northern-road-axi..., www.argophilia.com/news/voak-completion-crete...

Plik regionu w repozytorium