Region · Tadżykistan
Кӯҳистони Бадахшон (Górski Badachszan, Pamir)
| Zasięg | Górnobadachszański Obwód Autonomiczny (GBAO): Pamir Zachodni z dolinami Pandżu, Bartangu, Guntu i Szachdary oraz płaskowyż Pamiru Wschodniego (rejon Murgab); dalsze części Pamiru leżą w Kirgistanie, Chinach i Afganistanie |
|---|---|
| Powierzchnia | ok. 64,2 tys. km², ok. 45% Tadżykistanu |
| Ludność | ok. 227 tys. (szacunek 2019); stolica Chorog (ok. 30 tys.) |
| Języki | tadżycki (urzędowy) i rosyjski; języki pamirskie (szugnański, ruszański, bartangski, wachański, iszkaszymski, jazgulamski i inne); w rejonie Murgab kirgiski |
| Religia | większość to ismailici nizaryccy (szyici), uznający przywództwo Aga Chana; mniejszość sunnicka |
| Wysokości | Szczyt Ismoila Somoniego 7495 m; przełęcz Ak-Bajtał 4655 m – najwyższy punkt Pamir Highway; Murgab ok. 3630 m |
| Przyroda | Tadżycki Park Narodowy (UNESCO od 2013 r., ok. 26 tys. km²); jezioro Karakul (Ramsar od 2001 r.); jezioro Sarez za naturalną tamą z 1911 r. |
O regionie
Pamir od czasów wiktoriańskich nazywa się „Dachem Świata”. Opis przyjmuje granice administracyjne: tadżycki Górnobadachszański Obwód Autonomiczny (GBAO), czyli ok. 45% kraju, w którym mieszka niespełna 230 tys. ludzi. Region ma dwie bardzo różne połowy. Na zachodzie dopływy Pandżu, rzeki granicznej z Afganistanem – Bartang, Gunt, Szachdara – wcinają się głęboko między grzbiety ponad 6000 m. W dolinach na ok. 2000–3000 m leżą wsie z topolami, morelami i poletkami na tarasach, a nad nimi stoi Szczyt Ismoila Somoniego (7495 m, dawny Szczyt Komunizmu) i ciągnie się lodowiec Fedczenki, jeden z najdłuższych górskich lodowców świata. Wschód, czyli rejon Murgab, to wysoki, pustynny płaskowyż na 3500–4500 m z obłymi górami, słonymi jeziorami i rzadką trawą. Pada tu bardzo mało, a w Murgabie średnia roczna temperatura wynosi ok. −4 °C.
Do XIX w. doliny należały do małych księstw – Darwazu, Szugnanu z Ruszanem i Wachanu – a o zwierzchnictwo spierały się Kokand, Buchara i Afganistan. Potem nad Pamirem starły się dwa imperia w Wielkiej Grze. W 1891 r. Rosjanie wyprosili z Pamiru brytyjskiego oficera Francisa Younghusbanda, w 1892 r. batalion pułkownika Michaiła Ionowa obozował koło dzisiejszego Murgabu, a w 1893 r. stanął tam fort Pamirskij Post. Linia Duranda z 1893 r. i protokoły Pamirskiej Komisji Granicznej z 1895 r. rozdzieliły wpływy obu imperiów wąskim afgańskim Korytarzem Wachańskim, tak żeby Rosja nigdzie nie dotykała Indii Brytyjskich. Rosjanie przenieśli wtedy swoją bazę do Chorogu, a do 1896 r. objęli władzę nad Pamirem Zachodnim. 18 lutego 1911 r. trzęsienie ziemi zrzuciło do doliny Murgabu ok. 2 km³ skał: powstała Usojska tama, najwyższa naturalna zapora świata, a za nią jezioro Sarez, długie na ok. 60 km. Rządy radzieckie przyniosły autonomię w 1925 r. i drogę: w latach 30. XX w. powstał samochodowy trakt z Osz do Chorogu, a w 1940 r. jego zachodnia część do Duszanbe. Region bywa niespokojny: w 2012 i 2022 r. dochodziło do starć mieszkańców z siłami rządowymi.
Pamirczycy mówią językami wschodnioirańskimi, bardzo różnymi od tadżyckiego. Najszerzej używa się szugnańskiego, który służy też jako wspólny język całego regionu, i wachańskiego. W spisach radzieckich od 1959 r. liczono ich jako Tadżyków, ale większość pamirskich intelektualistów uważa Pamirczyków za osobny naród. Odróżnia ich też wiara: to w większości ismailici nizaryccy, a szerzenie ismailizmu w Badachszanie wiąże się z XI-wiecznym poetą i misjonarzem Nasirem Chusrawem. Wierze służy też dom pamirski, chid: pięć drewnianych słupów pod stropem symbolizuje w ismailickiej tradycji Mahometa, Alego, Fatimę, Hasana i Husajna, a świetlik w dachu z czterech nakładanych na siebie kwadratów, chorchona, odczytuje się jako cztery żywioły jeszcze z czasów zaratusztriańskich. Na wschodnim płaskowyżu mieszkają za to Kirgizi, sunnici, pasterze jaków i owiec.
Z czego żyje Pamir? Głównie z wypasu owiec, kóz i jaków na wysokich pastwiskach oraz z małych pól i sadów w dolinach. W Murgabie od zamknięcia placówki wojskowej w 2002 r. część dochodów daje turystyka: kwatery w domach, jurty na letnich pastwiskach i jeepy na Pamir Highway. W rejonie Murgab mieszka tylko ok. 14 tys. ludzi, choć zajmuje on ponad połowę obwodu.
Kuchnia i zwyczaje
- Szirczoj (shirchoy): herbata z mlekiem i solą. W czasie wojny domowej w latach 1992–1997 bywała jedynym jedzeniem w domach i stała się znakiem pamirskiej tożsamości. Książka kucharska „With Our Own Hands” (2015) z ponad setką pamirskich przepisów zdobyła w 2016 r. nagrodę Gourmand.
- Na płaskowyżu kuchnia stoi na mięsie i mleku: baranina, jak i masło z mleka jaków u kirgiskich pasterzy w rejonie Murgab. W dolinach suszy się na płaskich dachach morele i morwy.
- Dom pamirski to także miejsce modlitwy, bo w Górnym Badachszanie ismailici nie mają meczetów. Każdy słup ma swoją rolę: przy słupie Fatimy stoi palenisko, przy słupie Hasana jest miejsce honorowe dla duchownego albo najważniejszego gościa, przy słupie Husajna odbywa się żałoba. Wzdłuż ścian biegnie podest wysoki na ok. 50 cm.
- Nowruz, perski Nowy Rok (21 marca), Pamirczycy obchodzą ze zwyczajami starszymi niż islam. Ismailicki obrzęd czirog-rawszan („jasna lampa”) tradycja wiąże z Nasirem Chusrawem.
Drogi motocyklowe
- Pamir Highway przez Ak-Bajtał: Murgab – przełęcz Ak-Bajtał – jezioro Karakul (RB05, dawna M41) – najwyższy odcinek traktu: asfaltem z Murgabu na przełęcz 4655 m, ok. 21 km szutru w dół do doliny Muzkołu i prosto nad jezioro Karakul; dalej przełęcz Kyzył-Art i Kirgistan.
- Dolina Wachanu: droga wzdłuż Pandżu z Iszkaszymu przez Langar, z Afganistanem i Hindukuszem po drugiej stronie rzeki, potem przez przełęcz Chargusz (4344 m) na płaskowyż koło Alichuru. Bez osobnego opisu, bo stan nawierzchni i zasady strefy przygranicznej trzeba sprawdzić przed wyjazdem [do sprawdzenia].
- Dolina Bartangu: droga z okolic Ruszanu w górę Bartangu, za wsią Basid często nieprzejezdna przez obrywy skalne; dalej jeszcze gorszy trakt do Karakul. Tylko dla lekkiego motocykla terenowego i z miejscowym przewodnikiem; bez osobnego opisu, bo przejezdność zmienia się z roku na rok [do sprawdzenia].
- Alichur – Murgab: ok. 100 km Pamir Highway przez płaskowyż i przełęcz Nejzatasz, z jeziorami przy drodze; płasko i pusto, bez zakrętów, więc bez osobnego opisu [długość i wysokość przełęczy do sprawdzenia].
Epickie drogi motocyklowe w regionie
- Pamir Highway przez Ak-Bajtał: Murgab – przełęcz Ak-Bajtał – jezioro Karakul (RB05, dawna M41) – ok. 133 km Murgab – Karakul: ok. 74 km asfaltem na przełęcz Ak-Bajtał, ok. 21 km szutru w dół do doliny Muzkołu i ok. 38 km asfaltem do Karakul (ORS, szacunkowo) · GPX
Co widać z siodła
- Jaki, owce i jurty kirgiskich pasterzy na płaskowyżu Pamiru Wschodniego; latem stada wychodzą na wysokie pastwiska (dżajłoo).
- Płot z drutu kolczastego wzdłuż Pamir Highway na wschodzie: granica strefy przygranicznej z Chinami, sama granica leży kilkanaście kilometrów dalej.
- Na płaskowyżu przy drodze mnóstwo słonych jezior i białych nacieków soli; prawie nie ma drzew, bo opadów jest bardzo mało.
- W dolinach Pamiru Zachodniego szpalery topoli i sady moreli przy wsiach, a nad nimi nagie, strome zbocza; w Wachanie po drugiej stronie Pandżu widać już afgańskie wsie i szczyty Hindukuszu.
- Domy pamirskie z kamienia i tynku, o płaskich dachach ze świetlikiem pośrodku; na dachach suszy się siano, morele, morwy i nawóz na opał.
Źródła (18)
en.wikipedia.org/wiki/Gorno-Badakhshan_Autono..., en.wikipedia.org/wiki/Pamir_Mountains, en.wikipedia.org/wiki/Pamiri_people, en.wikipedia.org/wiki/Bozai_Gumbaz, en.wikipedia.org/wiki/Wakhan_Corridor, en.wikipedia.org/wiki/Bartang_River, en.wikipedia.org/wiki/Murghob, en.wikipedia.org/wiki/Karakul_(Tajikistan), en.wikipedia.org/wiki/Tajik_National_Park, en.wikipedia.org/wiki/Pamir_Highway, ru.wikipedia.org/wiki/Памирский_тракт, pamirs.org/discover/eastern-pamirs, pamirs.org/about/the-pamiri-house, asiaplus.news/en/2025/07/30/why-the-pamiri-ho..., caravanistan.com/tajikistan/pamir-highway/, www.leidenislamblog.nl/articles/with-our-own-..., www.journalofnomads.com/tasty-tajikistan-food-to-try/, agustinuswibowo.com/?p=1699