Piotryseusztrasy i przewodniki motocykloweSzukaj

Region · Tadżykistan

Кӯҳистони Бадахшон (Górski Badachszan, Pamir)

Кӯҳистони Бадахшон (Górski Badachszan, Pamir)
Fot. Ninara from Helsinki, Finland, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
ZasięgGórnobadachszański Obwód Autonomiczny (GBAO): Pamir Zachodni z dolinami Pandżu, Bartangu, Guntu i Szachdary oraz płaskowyż Pamiru Wschodniego (rejon Murgab); dalsze części Pamiru leżą w Kirgistanie, Chinach i Afganistanie
Powierzchniaok. 64,2 tys. km², ok. 45% Tadżykistanu
Ludnośćok. 227 tys. (szacunek 2019); stolica Chorog (ok. 30 tys.)
Językitadżycki (urzędowy) i rosyjski; języki pamirskie (szugnański, ruszański, bartangski, wachański, iszkaszymski, jazgulamski i inne); w rejonie Murgab kirgiski
Religiawiększość to ismailici nizaryccy (szyici), uznający przywództwo Aga Chana; mniejszość sunnicka
WysokościSzczyt Ismoila Somoniego 7495 m; przełęcz Ak-Bajtał 4655 m – najwyższy punkt Pamir Highway; Murgab ok. 3630 m
PrzyrodaTadżycki Park Narodowy (UNESCO od 2013 r., ok. 26 tys. km²); jezioro Karakul (Ramsar od 2001 r.); jezioro Sarez za naturalną tamą z 1911 r.

O regionie

Pamir od czasów wiktoriańskich nazywa się „Dachem Świata”. Opis przyjmuje granice administracyjne: tadżycki Górnobadachszański Obwód Autonomiczny (GBAO), czyli ok. 45% kraju, w którym mieszka niespełna 230 tys. ludzi. Region ma dwie bardzo różne połowy. Na zachodzie dopływy Pandżu, rzeki granicznej z Afganistanem – Bartang, Gunt, Szachdara – wcinają się głęboko między grzbiety ponad 6000 m. W dolinach na ok. 2000–3000 m leżą wsie z topolami, morelami i poletkami na tarasach, a nad nimi stoi Szczyt Ismoila Somoniego (7495 m, dawny Szczyt Komunizmu) i ciągnie się lodowiec Fedczenki, jeden z najdłuższych górskich lodowców świata. Wschód, czyli rejon Murgab, to wysoki, pustynny płaskowyż na 3500–4500 m z obłymi górami, słonymi jeziorami i rzadką trawą. Pada tu bardzo mało, a w Murgabie średnia roczna temperatura wynosi ok. −4 °C.

Do XIX w. doliny należały do małych księstw – Darwazu, Szugnanu z Ruszanem i Wachanu – a o zwierzchnictwo spierały się Kokand, Buchara i Afganistan. Potem nad Pamirem starły się dwa imperia w Wielkiej Grze. W 1891 r. Rosjanie wyprosili z Pamiru brytyjskiego oficera Francisa Younghusbanda, w 1892 r. batalion pułkownika Michaiła Ionowa obozował koło dzisiejszego Murgabu, a w 1893 r. stanął tam fort Pamirskij Post. Linia Duranda z 1893 r. i protokoły Pamirskiej Komisji Granicznej z 1895 r. rozdzieliły wpływy obu imperiów wąskim afgańskim Korytarzem Wachańskim, tak żeby Rosja nigdzie nie dotykała Indii Brytyjskich. Rosjanie przenieśli wtedy swoją bazę do Chorogu, a do 1896 r. objęli władzę nad Pamirem Zachodnim. 18 lutego 1911 r. trzęsienie ziemi zrzuciło do doliny Murgabu ok. 2 km³ skał: powstała Usojska tama, najwyższa naturalna zapora świata, a za nią jezioro Sarez, długie na ok. 60 km. Rządy radzieckie przyniosły autonomię w 1925 r. i drogę: w latach 30. XX w. powstał samochodowy trakt z Osz do Chorogu, a w 1940 r. jego zachodnia część do Duszanbe. Region bywa niespokojny: w 2012 i 2022 r. dochodziło do starć mieszkańców z siłami rządowymi.

Pamirczycy mówią językami wschodnioirańskimi, bardzo różnymi od tadżyckiego. Najszerzej używa się szugnańskiego, który służy też jako wspólny język całego regionu, i wachańskiego. W spisach radzieckich od 1959 r. liczono ich jako Tadżyków, ale większość pamirskich intelektualistów uważa Pamirczyków za osobny naród. Odróżnia ich też wiara: to w większości ismailici nizaryccy, a szerzenie ismailizmu w Badachszanie wiąże się z XI-wiecznym poetą i misjonarzem Nasirem Chusrawem. Wierze służy też dom pamirski, chid: pięć drewnianych słupów pod stropem symbolizuje w ismailickiej tradycji Mahometa, Alego, Fatimę, Hasana i Husajna, a świetlik w dachu z czterech nakładanych na siebie kwadratów, chorchona, odczytuje się jako cztery żywioły jeszcze z czasów zaratusztriańskich. Na wschodnim płaskowyżu mieszkają za to Kirgizi, sunnici, pasterze jaków i owiec.

Z czego żyje Pamir? Głównie z wypasu owiec, kóz i jaków na wysokich pastwiskach oraz z małych pól i sadów w dolinach. W Murgabie od zamknięcia placówki wojskowej w 2002 r. część dochodów daje turystyka: kwatery w domach, jurty na letnich pastwiskach i jeepy na Pamir Highway. W rejonie Murgab mieszka tylko ok. 14 tys. ludzi, choć zajmuje on ponad połowę obwodu.

Kuchnia i zwyczaje

Drogi motocyklowe

Epickie drogi motocyklowe w regionie

Co widać z siodła

Źródła (18)

en.wikipedia.org/wiki/Gorno-Badakhshan_Autono..., en.wikipedia.org/wiki/Pamir_Mountains, en.wikipedia.org/wiki/Pamiri_people, en.wikipedia.org/wiki/Bozai_Gumbaz, en.wikipedia.org/wiki/Wakhan_Corridor, en.wikipedia.org/wiki/Bartang_River, en.wikipedia.org/wiki/Murghob, en.wikipedia.org/wiki/Karakul_(Tajikistan), en.wikipedia.org/wiki/Tajik_National_Park, en.wikipedia.org/wiki/Pamir_Highway, ru.wikipedia.org/wiki/Памирский_тракт, pamirs.org/discover/eastern-pamirs, pamirs.org/about/the-pamiri-house, asiaplus.news/en/2025/07/30/why-the-pamiri-ho..., caravanistan.com/tajikistan/pamir-highway/, www.leidenislamblog.nl/articles/with-our-own-..., www.journalofnomads.com/tasty-tajikistan-food-to-try/, agustinuswibowo.com/?p=1699

Plik regionu w repozytorium