Region · Węgry
Északi-középhegység és Dunakanyar (Północne Węgry i Zakole Dunaju)
| Nazwy | Északi-középhegység (węg.), Średniogórze Północnowęgierskie; Dunakanyar – Zakole Dunaju |
|---|---|
| Pasma | od zachodu: Börzsöny i Góry Wyszehradzkie nad Zakolem Dunaju, Cserhát, Mátra, Bükk, Zemplén (Góry Tokajskie) |
| Najwyżej | Kékes 1014 m w Mátrze, najwyższy szczyt Węgier; w Bükku Szilvási-kő ok. 961 m (pomiar z 2014 r.) |
| Administracja | region Észak-Magyarország to komitaty Borsod-Abaúj-Zemplén, Heves i Nógrád; Zakole Dunaju leży w komitatach Pest i Komárom-Esztergom |
| UNESCO | wieś Hollókő (1987), jaskinie Krasu Agtelecko-Słowackiego (1995), krajobraz winiarski Tokaju (2002) |
| Wina | Egri Bikavér (Eger), Tokaji aszú (Tokaj-Hegyalja) |
| Polskie ślady | zjazd królów w Wyszehradzie (1335), Grupa Wyszehradzka (1991), Franciszek II Rakoczy, wino tokajskie w Polsce |
O regionie
Na północ od Wielkiej Niziny Węgry podnoszą się w łuk niskich gór, który biegnie wzdłuż granicy ze Słowacją od Zakola Dunaju po dolinę Bodrogu. Geografowie nazywają go Średniogórzem Północnowęgierskim (Északi-középhegység) i liczą do Karpat Zachodnich. Większość pasm to dawne wulkany sprzed ok. 15–13 mln lat: Börzsöny, Góry Wyszehradzkie, Mátra z Kékesem (1014 m), najwyższym szczytem kraju, i Zemplén, na którego wulkanicznych glebach rośnie winorośl Tokaju. Nawet zakole Dunaju pod Wyszehradem powstało prawdopodobnie na skraju dawnej kaldery: rzeka opływa jej południową krawędź. Wyjątkiem jest Bükk, wapienny płaskowyż z najwyższą średnią wysokością na Węgrzech, pełen jaskiń. W jaskini Szeleta nad Lillafüred Ottokár Kadić od 1906 r. odkopywał ślady ludzi z epoki lodowej; od niej nazwano kulturę szeletiańską sprzed ok. 44–40 tys. lat, którą większość badaczy przypisuje neandertalczykom.
Ten opis przyjmuje granicę geograficzną, nie administracyjną. Region Észak-Magyarország to trzy komitaty: Borsod-Abaúj-Zemplén, Heves i Nógrád, bez Zakola Dunaju. Tu Zakole wchodzi do regionu, bo Góry Wyszehradzkie i Börzsöny geologicznie należą do tego samego łuku gór. Wchodzi też skraj Pilisu, choć Pilis to już wapienne Średniogórze Zadunajskie: droga 1111 z Pomázu do Ostrzyhomia biegnie dokładnie granicą obu pasm, doliną potoków Dera i Szentlélek, a jazda przez Zakole i Pilis to jedna pętla.
Historia regionu to pogranicze. W Wyszehradzie od 1325 r. rezydował król Karol Robert. W listopadzie 1335 r. przyjął tu Jana Luksemburskiego i Kazimierza Wielkiego: Jan zrzekł się praw do korony polskiej za 20 tys. kop groszy praskich, a trzej królowie zawarli sojusz przeciw Habsburgom i umówili omijanie Wiednia przez kupców. 15 lutego 1991 r. Václav Havel, Lech Wałęsa i József Antall spotkali się w tym samym miejscu i stąd nazwa Grupy Wyszehradzkiej. Zamek w Diósgyőrze pod Miszkolcem rozkwitł za Ludwika Węgierskiego, od 1370 r. także króla Polski. Po klęsce pod Mohaczem (1526) góry stały się linią twierdz przeciw Turkom. W 1552 r. István Dobó z ok. 2 tys. obrońców (kronikarz Tinódi podaje 1935, historyk Pauler 2364) przez 38 dni, od 9 września do 17 października, bronił zamku w Egerze przed armią, którą dawne źródła liczyły na 75–150 tys., a dzisiejsi historycy na 30–40 tys. Oblężenie opisał Géza Gárdonyi w „Gwiazdach Egeru” (w odcinkach od 1899 r., w książce 1901), w 2005 r. wybranych w ogólnokrajowym plebiscycie najbardziej lubianą powieścią Węgrów.
Na wschodzie, w Sárospataku nad Bodrogiem, stoi renesansowy zamek, który w 1573 r. dostali Dobowie, a w XVII w. Rakoczowie; dziś działa w nim Muzeum Rakoczego. Franciszek II Rakoczy (1676–1735), urodzony w pobliskiej Borszy, po ucieczce z austriackiego więzienia w 1701 r. schronił się w Polsce i stamtąd w 1703 r. poprowadził powstanie przeciw Habsburgom. W bibliotece kalwińskiego kolegium w Sárospataku przez ponad dwa stulecia (1708–1939) leżała Biblia królowej Zofii, pierwszy polski przekład Starego Testamentu. Wino tokajskie piła polska szlachta od XV w. i nazywała je po prostu węgrzynem. W Nógrádzie, Hevesie i Borsodzie żyją Palocy (palócok), grupa etnograficzna o spornym pochodzeniu: jedni widzą w nich potomków Kabarów, inni Połowców przybyłych przed najazdem mongolskim. Ich kamienno-drewnianą wieś pokazuje Hollókő, wpisane na listę UNESCO w 1987 r.
Góry zawsze żyły z drewna, rudy i węgla. W 1772 r. Henrik Fazola postawił wielki piec w dolinie Garadny, a jego syn Frigyes w 1813 r. nowy w Újmassie i spiętrzył dla hamerni jezioro Hámori; od tych pieców wzięła początek huta w Diósgyőrze. W XX w. dolina Sajó z hutami w Ózdzie i Diósgyőrze, kopalniami Borsodu i kombinatem chemicznym w Kazincbarcice stała się zagłębiem przemysłowym, które po 1989 r. ciężko przeżyło upadek ciężkiego przemysłu. W latach 1950–1953 w kamieniołomie pod Recskiem w Mátrze bezpieka (ÁVH) trzymała bez wyroków ok. 1500 więźniów, w najbardziej osławionym z ok. stu węgierskich obozów internowania i pracy tamtych lat. Dziś region żyje coraz bardziej z turystyki: z winnic Egeru, Mátraalji i Tokaju, uzdrowisk i szlaków parków narodowych Bükk i Duna-Ipoly.
Kuchnia i zwyczaje
- Egri Bikavér, „Bycza krew z Egeru”: wytrawne czerwone wino kupażowane, dziś oparte na kékfrankosie. Nazwa „bikavér” jest znana od początku XIX w., a legenda wiąże ją z obrońcami z 1552 r.: Turcy mieli wziąć czerwone wino na ich brodach za krew byka. W 1997 r. Bikavér jako pierwsze wino na Węgrzech dostał przepisy apelacji.
- Tokaji aszú: słodkie wino z ręcznie zbieranych, porażonych szlachetną pleśnią gron furminta i hárslevelű. Miarą słodyczy były puttonyosy, czyli kosze rodzynek wsypywane do beczki z Göncu (136,6 l). O nektarze Tokaju śpiewa węgierski hymn.
- Palócleves: kwaskowata zupa z mięsem, fasolką i ziemniakami. Nie pochodzi od Paloców: według najczęstszej wersji ugotował ją restaurator János Gundel dla pisarza Kálmána Mikszátha, zwanego „największym Palocem”.
- Wielkanoc w Hollókő: w Poniedziałek Wielkanocny chłopcy polewają dziewczęta wodą (locsolkodás), a cała wieś urządza wtedy festiwal z tańcami i strojami. W ostatni weekend lipca odbywa się tu festiwal tkanin palóckich [daty do sprawdzenia przed wyjazdem].
Drogi motocyklowe
- Bükk: Diósgyőr – Lillafüred – Mályinka – Szilvásvárad (2505, 2513, 2506) – doliną Szinvy do pałacu nad jeziorem Hámori i najbardziej krętą drogą Bükku przez Mályinkę na zachodnią stronę gór. Z Lillafüred droga 2505 prowadzi też przez płaskowyż do Egeru (ok. 36 km, serpentyny pod Répáshutą).
- Mátra: Gyöngyös – Mátraháza – Parádfürdő – Recsk (24) – najpopularniejsza górska droga motocyklowa Węgier, pod Kékesem, z wypadkami i kontrolami policji w sezonie.
- Zakole Dunaju i Pilis: Szentendre – Wyszehrad – Ostrzyhom – Dobogókő – Pomáz (1116, 11, 1111) – pętla tuż za Budapesztem: serpentyny przez Góry Wyszehradzkie, brzeg Dunaju i powrót przez Pilis.
- Zemplén (3719, 3708) – drogi 3719 z Sátoraljaújhely przez Füzérradvány do Pálházy i 3708 z Pálházy przez Telkibányę do Göncu przecinają Góry Tokajskie przez lasy i wsie z małym ruchem; 3708 ma za Telkibányą dłuższy odcinek serpentyn. Kilka kilometrów w bok od 3719 stoi na wulkanicznym stożku zamek Füzér. Na razie bez osobnego pliku: poza opisem przebiegu znalazły się tylko relacje kolarzy [do sprawdzenia na miejscu].
- Börzsöny – boczne drogi z Nagymaros przez Kóspallag i do Királyrét w głębi gór są wąskie i krótkie, a ich nawierzchnia różna [do sprawdzenia]; dobre na przerwę od drogi 12 nad Dunajem, nie na osobną wyprawę.
Epickie drogi motocyklowe w regionie
- Bükk: Diósgyőr – Lillafüred – Mályinka – Szilvásvárad (2505, 2513, 2506) – ok. 49 km Diósgyőr – Szilvásvárad, z tego ok. 26 km drogi 2513 Lillafüred – Dédestapolcsány (ORS, szacunkowo)
- Zakole Dunaju i Pilis: Szentendre – Wyszehrad – Ostrzyhom – Dobogókő – Pomáz (1116, 11, 1111) – ok. 82 km pętli Szentendre – Wyszehrad – Ostrzyhom – Dobogókő – Pomáz (ORS, szacunkowo), z tego ok. 19 km drogi 1116 przez góry i ok. 31 km drogi 1111 z Ostrzyhomia do Pomázu
- Mátra: Gyöngyös – Mátrafüred – Mátraháza – Parádfürdő – Recsk (24) – ok. 35 km Gyöngyös – Recsk (ORS, szacunkowo); cała droga 24 Gyöngyös – Eger ma 60 km
Co widać z siodła
- Wieża na Kékesie: z dróg w Mátrze, a przy dobrej widoczności także z autostrady M3 pod Gyöngyösem [do sprawdzenia], widać na grzbiecie wieżę telewizyjną na najwyższym szczycie kraju (1014 m). Z Mátraházy prowadzi na niego ok. 5 km bocznej drogi, zbudowanej w 1933 r. i wyasfaltowanej dopiero w 1978 r.
- Dolina Sajó pod Kazincbarcika: kominy elektrowni i kombinatu chemicznego, bloki z lat 50. i hałdy dawnych kopalń. Kazincbarcika powstała w 1947 r. z połączenia górniczej wsi Sajókazinc i Barciki.
- Skały Bükku: białe skały wapienne i dolomitowe w wąwozach pod Lillafüred, zupełnie inne niż ciemne, porośnięte bukami stoki wulkanicznej Mátry.
- Winnice na stokach: pod Egerem, na południowych zboczach Mátry (Mátraalja) i wokół Góry Tokajskiej; w Tokaju i okolicznych wsiach stare piwnice wykute w skale wulkanicznej [do sprawdzenia].
Źródła (35)
en.wikipedia.org/wiki/North_Hungarian_Mountains, hu.wikipedia.org/wiki/Mátra, hu.wikipedia.org/wiki/Kékes, hu.wikipedia.org/wiki/Istállós-kő, hu.wikipedia.org/wiki/Visegrádi-hegység, hu.wikipedia.org/wiki/Pilis_(hegység), en.wikipedia.org/wiki/Danube_Bend, pl.wikipedia.org/wiki/Góry_Zemplińskie, hu.wikipedia.org/wiki/Szeleta-barlang, en.wikipedia.org/wiki/Szeletian, en.wikipedia.org/wiki/Visegrád,_Hungary, en.wikipedia.org/wiki/Congress_of_Visegrád_(1335), pl.wikipedia.org/wiki/Zjazdy_w_Wyszehradzie, hu.wikipedia.org/wiki/Diósgyőri_vár, hu.wikipedia.org/wiki/Eger_ostroma_(1552), en.wikipedia.org/wiki/Siege_of_Eger_(1552), hu.wikipedia.org/wiki/Egri_csillagok, hu.wikipedia.org/wiki/Sárospataki_vár, pl.wikipedia.org/wiki/Sárospatak, pl.wikipedia.org/wiki/Franciszek_II_Rakoczy, pl.wikipedia.org/wiki/Tokaj_(wino), hu.wikipedia.org/wiki/Tokaji_aszú, en.wikipedia.org/wiki/Egri_Bikavér, hu.wikipedia.org/wiki/Palócok, en.wikipedia.org/wiki/Hollókő, hu.wikipedia.org/wiki/Hollókő, hu.wikipedia.org/wiki/Palócleves, hu.wikipedia.org/wiki/Újmassai_őskohó, hu.wikipedia.org/wiki/Kazincbarcika, hu.wikipedia.org/wiki/Recski_kényszermunkatábor, hu.wikipedia.org/wiki/3719-es_mellékút_(Magyarország), hu.wikipedia.org/wiki/3708-as_mellékút_(Magyarország), zemplengeo.substack.com/p/orszaguti-bringan-a..., en.wikipedia.org/wiki/Caves_of_Aggtelek_Karst..., en.wikipedia.org/wiki/Tokaj_wine_region