Epicka droga motocyklowa · Hiszpania, Francja
Col de la Pierre Saint-Martin i dolina Belagua (NA-137, D132)
| Drogi | NA-137, D132 |
|---|---|
| Długość | ok. 52 km Isaba – Arette, z tego ok. 26 km NA-137 doliną Belagua na przełęcz i ok. 26 km zjazdu D132 do Arette (OSRM, szacunkowo) |
| Przełęcze | Col de la Pierre Saint-Martin / Collado de Ernaz (1765 m), Col du Soudet (1540 m) |
| Charakter | przełęcz, serpentyny |
| Sezon | zwykle V–X; zimą odśnieżana, ale zamykana po opadach śniegu i przy zagrożeniu lawinowym [daty do sprawdzenia] |
| Najwyżej | Col de la Pierre Saint-Martin / Collado de Ernaz, 1765 m |
| Przewyższenie | ok. 960 m z Isaby (809 m) na ok. 27 km; ok. 1470 m z Arette na ok. 25 km |
| NA-137 | „Burgui – Isaba – Francja”, granica na km 59 |
| Granica | słup graniczny nr 262 z 1858 r., miejsce Trybutu Trzech Krów (13 lipca) |
| Tour de France | 2007 (przejazd od strony hiszpańskiej); 2015 – pierwsza meta w stacji, wygrał Chris Froome |
| Vuelta | 2025, 10. etap z metą w Larra-Belagua |
| GPX | ślad drogi (OpenRouteService, sprawdź w nawigacji) |
O drodze
Droga zaczyna się w Isabie (baskijskie Izaba, 809 m), najwyżej położonej wsi doliny Roncal, w miejscu, gdzie potoki Uztárroz, Belagua i Belabarce łączą się w rzekę Esca. Nad dachami stoi kościół San Cipriano z XV w., z kamienia ciosowego, zbudowany jak twierdza. Dolina od wieków rządzi się sama: Junta del Valle de Roncal do dziś zarządza wspólnymi pastwiskami i lasami. Flisacy z Isaby, almadieros, spławiali stąd tratwy z pni w dół Esca aż do połowy XX w., kiedy drogę rzece zamknęła zapora Yesa. Z mleka owiec ras latxa i rasa siedem wsi doliny robi ser Roncal, który w 1981 r. jako pierwszy ser w Hiszpanii dostał chronioną nazwę pochodzenia. Siedem kilometrów niżej, w miasteczku Roncal, urodził się w 1844 r. Julián Gayarre, jeden z najsłynniejszych tenorów XIX w. Jako trzynastolatek pasł owce, potem był kowalem w Pampelunie, a zmarł w Madrycie w 1890 r. Na cmentarzu w Roncalu stoi jego mauzoleum dłuta Mariana Benlliure, a w domu, który zbudował dla rodziny, jest muzeum.
NA-137, „droga Burgui – Isaba – Francja”, biegnie z Isaby na północ doliną Belagua, między łąkami z kamiennymi bordas, szopami pasterzy, i stromymi zboczami pod lasem. Nad doliną wznosi się masyw Larra-Belagua, wapienny płaskowyż ponad 2000 m z Anie (Auñamendi, 2507 m) na granicy. To jeden z największych krasów Europy: skatalogowano w nim ok. 3000 jaskiń i studni. Część masywu chroni rezerwat przyrody Larra, a obszar Larra-Aztaparreta jest obszarem Natura 2000 (ochrona siedlisk i ptaków). W dolinie Aztaparreta rośnie ok. 100 ha nigdy niewycinanego lasu bukowo-jodłowego, który w 2017 r. dopisano do listy UNESCO jako część pierwotnych lasów bukowych Europy. Wyżej, przy samej drodze, białą skałę porastają sosny hakowate. W lasach Roncalu do ok. 2010 r. żył Camille, ostatni niedźwiedź z rodzimej, pirenejskiej populacji. Ostatnią samicę tej linii, Cannelle, zastrzelił myśliwy w 2004 r. w dolinie Aspe, a niedźwiedzie, które żyją dziś w Pirenejach, pochodzą od zwierząt sprowadzonych ze Słowenii.
Przełęcz po hiszpańsku nazywa się Collado de Ernaz, a imię świętego Marcina dał jej kamień graniczny. Co roku 13 lipca przy słupie nr 262, który w 1858 r. zastąpił zaginioną „Piedra de San Martín”, spotykają się burmistrzowie doliny Barétous z Béarn i doliny Roncal. Burmistrz Isaby trzy razy pyta Francuzów, czy jak co roku zapłacą trybut z trzech dwuletnich krów jednej maści i bez skazy. Potem obie strony kładą dłonie na kamieniu jedna na drugiej i powtarzają „Pax avant” („pokój odtąd”). Podstawą ceremonii jest wyrok rozjemczy wydany w Ansó 16 października 1375 r. za zgodą króla Nawarry Karola II i wicehrabiego Béarn Gastona Fébusa. Wyrok zakończył spory i zabójstwa o pastwiska i wodopoje, ustalił, kiedy stada z Arette mogą pić u źródeł po hiszpańskiej stronie, i nałożył rozejm na „sto i jeden lat”, czyli na zawsze. Zwyczaj jest jednak starszy i często nazywa się go najstarszym obowiązującym traktatem w Europie. Dwie krowy dostaje Isaba, trzecia przypada co roku innej wsi: Uztárroz, Urzainqui albo Garde. Dziś zwierzęta po ceremonii wracają do Francji, a trybut płaci się ich równowartością w pieniądzu. W 2011 r. rząd Nawarry uznał ceremonię za niematerialne dobro kultury.
Niecałe 200 m od przełęczy, poniżej drogi po stronie hiszpańskiej, otwiera się studnia Lépineux, wejście do systemu jaskiń Pierre Saint-Martin. W 1950 r. Georges Lépineux zobaczył ptaka wylatującego ze szczeliny, z której wiało powietrze, i odkopał otwór. Rok później zespół fizyka Maxa Cosynsa, z Harounem Tazieffem, Jacques'em Labeyrie i Marcelem Loubensem, zjechał na linie 320 m w dół najgłębszej znanej wtedy pionowej studni świata. 13 sierpnia 1952 r. przy wyciąganiu Loubensa puścił zacisk liny wyciągarki i speleolog spadł na dno. Zmarł tam następnego dnia i został pochowany w jaskini. Jego ciało wydobyto dopiero w sierpniu 1954 r., a Tazieff opisał całą wyprawę w książce, która uczyniła go sławnym. W 1953 r. odkryto salę La Verna, jedną z największych podziemnych komór na świecie (ok. 245 m średnicy i 194 m wysokości). Od 2008 r. woda z podziemnej rzeki płynącej przez salę zasila elektrownię w dolinie pod Sainte-Engrâce, a od 2010 r. salę można zwiedzać, zawsze z rezerwacją. D132 przechodzi przez Arette jako ulica Marcela Loubensa.
Po stronie francuskiej D132 zjeżdża obok stacji narciarskiej Arette-La Pierre-Saint-Martin, przez przełęcze Soudet (1540 m) i Labays (1351 m), płaskowyż Chousse i las do osady La Mouline, a ostatnie kilometry łagodnie doliną do Arette w Barétous. Tour de France przejechał przez przełęcz w 2007 r., od strony hiszpańskiej: 25 lipca pierwszy był tu Kolumbijczyk Mauricio Soler. 14 lipca 2015 r. w stacji była pierwsza meta etapu, wygrał Chris Froome w żółtej koszulce. Vuelta przyjechała tu w 2025 r. z metą 10. etapu w Larra-Belagua; wygrał Australijczyk Jay Vine. Samo Arette prawie zniknęło 13 sierpnia 1967 r., kiedy trzęsienie ziemi o magnitudzie ok. 5,3–5,5 zburzyło ok. 80% wsi i zabiło jedną osobę. Było to najsilniejsze trzęsienie we Francji kontynentalnej od 1909 r. W muzeum Maison du Barétous w Arette jest wystawa o pasterstwie i o traktacie z Roncalem.
Na drodze
- Isaba – Belagua: pierwsze ok. 12 km NA-137 to długi, łagodny podjazd wzdłuż potoku Belagua, szeroka droga z płynnymi łukami między łąkami. Za Venta de Juan Pito i schroniskiem Belagua (1418 m) zaczyna się właściwy podjazd: ok. 7 km przez las i wyżej po otwartym zboczu, przy nachyleniu do ok. 8%. Potem spokojniej przez przesmyk Eraize (ok. 1578 m) i ostatnie ok. 3 km między wapieniami i sosnami do granicy.
- Przełęcz – Arette (D132): od granicy do stacji droga jest węższa, ale z dobrym asfaltem. Za przełęczą Soudet długie, kręte zjazdy przez las i przy płaskowyżu Chousse, miejscami bardzo strome (według opisów podjazdu kolarskiego do 16%). Od La Mouline do Arette jeszcze ok. 7 km łagodnie doliną.
- Nawigacja: na przełęczy Soudet odbija D113 do Sainte-Engrâce i doliny Soule, a na przełęczy Labays droga na Lourdios i do doliny Aspe. Do Arette trzymaj się D132.
- Zwierzęta: latem krowy, konie i owce pasą się luzem na łąkach Belagui i na francuskich płaskowyżach Guilhers i Chousse, często na samej jezdni. Za zakrętem w lesie może stać stado, a na asfalcie bywa łajno.
- Pogoda: krasowe hale nad Belaguą i las po stronie francuskiej szybko łapią chmury i mgłę, a latem po południu burze. Gołe wapienie przy drodze dają latem niewiele cienia, a jesienią na asfalcie w lesie leżą mokre liście.
- Kierunek: od Isaby jedzie się łagodną doliną, a nad lasem nagle otwiera się kamienny płaskowyż Larra. Od Arette to stromy podjazd lasem, a nagrodą jest zjazd do Belagui z widokiem na całą dolinę pod sobą.
Zobacz na filmie
- ▶ Motocyklem z doliny Belagua przez Pierre Saint-Martin do stacji narciarskiej Arette, między wałami śniegu
ION ARTUZAMONOA · YouTube · język: es - ▶ Motocyklem z Col de la Pierre Saint-Martin w dół do Isaby
Sergio Valente · YouTube - ▶ Motocyklem przez Col de la Pierre Saint-Martin
Motorcycle Onboard · YouTube
Praktycznie
- Granica: przejście bez posterunku i bez stałej odprawy, w strefie Schengen. Francja od kilku lat okresowo przywraca kontrole na granicach wewnętrznych, więc miej dokumenty pod ręką [do sprawdzenia przed wyjazdem].
- Zamknięcia zimą: NA-137 zimą odśnieża się, ale po większych opadach i przy zagrożeniu lawinowym bywa zamykana od początku podjazdu (km 45) do granicy (km 59), np. w grudniu 2020 r., a już na początku listopada potrzebne bywają łańcuchy między Burgui a Isabą, np. w 2023 r. (źródło: Noticias de Navarra 2020-12, Orain 2023-11). Czy D132 od stacji do granicy jest zimą utrzymywana, nie udało się potwierdzić [do sprawdzenia]. Od maja do października przełęcz jest zwykle przejezdna [do sprawdzenia]; stan dróg sprawdź dzień wcześniej w serwisach Gobierno de Navarra i departamentu Pyrénées-Atlantiques (Inforoute 64) [do sprawdzenia przed wyjazdem].
- 13 lipca: w dniu Trybutu Trzech Krów na przełęcz przyjeżdżają tysiące ludzi, parkingi i pobocza są pełne od rana. Ograniczenia ruchu w tym dniu [do sprawdzenia].
- Wyścigi: gdy przez przełęcz jedzie Tour de France albo Vuelta, droga jest zamknięta przez większą część dnia. Trasy wyścigów w roku wyjazdu [do sprawdzenia przed wyjazdem].
- Tankowanie: ostatnia stacja przed odcinkiem jest w Urzainqui, ok. 4 km przed Isabą; pierwsza za nim w Aramits, ok. 3 km za Arette. W Isabie i Arette stacji nie ma, więc między Urzainqui a Aramits jest ok. 60 km bez paliwa (stan na 2026-11, źródło: OpenStreetMap; godziny otwarcia [do sprawdzenia]).
- Postoje: punkty widokowe nad Belaguą (Larra-Belagua i Zemeto), bar Venta de Juan Pito i restauracja w schronisku Belagua, parking na przełęczy przy słupie 262 i schronie, wejście do studni Lépineux tuż poniżej drogi, bary w stacji La Pierre-Saint-Martin w sezonie [do sprawdzenia], w Arette Maison du Barétous.
- Przyroda: po stronie hiszpańskiej drogą jedzie się przez rezerwat Larra i obszar Natura 2000. Nie zjeżdżaj z asfaltu na pisty i hale; przepisy rezerwatu [do sprawdzenia].
- Ruch: poza 13 lipca, weekendami w sezonie narciarskim i dniami wyścigów ruch samochodowy jest niewielki; latem jeżdżą tu kolarze i kampery. Dane ze spisu ruchu Nawarry dla NA-137 [do sprawdzenia].
Źródła (30)
fr.wikipedia.org/wiki/Col_de_la_Pierre_Saint-Martin, en.wikipedia.org/wiki/Col_de_la_Pierre_St_Martin, www.iberley.es/legislacion/anexo-1-carreteras-navarra, es.wikipedia.org/wiki/Tributo_de_las_Tres_Vacas, en.wikipedia.org/wiki/Tribute_of_the_Three_Cows, www.ondavasca.com/el-tributo-de-las-tres-vaca..., es.wikipedia.org/wiki/Isaba, es.wikipedia.org/wiki/Julián_Gayarre, www.spain.info/en/places-of-interest/julian-g..., www.boe.es/boe/dias/1981/04/09/pdfs/A07725-07730.pdf, www.noticiasdenavarra.com/economia/2022/03/06..., es.wikipedia.org/wiki/Valle_de_Belagua, es.wikipedia.org/wiki/Macizo_de_Larra-Belagua, www.deia.eus/television/2023/01/13/larra-maci..., laadministracionaldia.inap.es/noticia.asp?id=1056260, www.spain.info/es/naturaleza/hayedos-espana-d..., www.consumer.es/?p=210305, www.ferus.fr/wp-content/uploads/2010/11/Courr..., en.wikipedia.org/wiki/Cannelle_(bear), fr.wikipedia.org/wiki/Gouffre_de_La_Pierre_Sa..., fr.wikipedia.org/wiki/Marcel_Loubens, en.wikipedia.org/wiki/Haroun_Tazieff, fr.wikipedia.org/wiki/Arette, www.sisfrance.net/sites/default/files/documen..., www.lavuelta.es/en/news/2025/stage-10/usual-s..., www.cyclingnews.com/races/vuelta-a-espana-202..., www.noticiasdenavarra.com/sociedad/2020/12/09..., orain.eus/es/actualidad/sociedad/2023/11/03/l..., www.openstreetmap.org/node/2459589080, www.openstreetmap.org/node/5574477502