Piotryseusztrasy i przewodniki motocyklowe

← Turcja południowa: Licja, Pamfilia i Taurus

16

Pizydia, góry Güllük Dağı nad Antalyą (Turcja) · pamfilia

Termessos

Termessos
Fot. Ingo Mehling, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
Typantyk, gory, widok, park narodowy
Czas3–4 godziny w ruinach, z dojazdem z Antalyi pół dnia
Wstępbilet do ruin plus osobna opłata za wjazd do parku narodowego przy bramie [kwoty do sprawdzenia: nie znalazłem wiarygodnej aktualnej ceny dla cudzoziemców, stan na 2026-10]; według recenzji z 2026 r. MuseumPass Türkiye obowiązuje [do sprawdzenia]
Wys.ok. 1000 m n.p.m.; Güllük Dağı do 1665 m
Aleksander333 p.n.e. – przeszedł wąwóz pod miastem, ale miasta nie zdobył
Teatr4–5 tys. miejsc, nad przepaścią, z widokiem na Pamfilię
Alketas319 p.n.e. – wódz macedoński odebrał sobie życie w mieście; młodzież wystawiła mu grobowiec
Rzymod 71 p.n.e. miasto wolne i sprzymierzone z Rzymem
Wykopaliskaw dolnym mieście od 2025 r.

Gdy Aspendyjczycy przystali na wszystko, ruszył do Perge,
a stamtąd wyprawił się do Frygii. Droga wiodła mu
obok miasta Telmissos. Ludzie ci są z rodu Pizydami, barbarzyńcami;
mieszkają w miejscu bardzo wysokim i ze wszystkich stron urwistym,
a droga obok miasta jest trudna. Od miasta schodzi bowiem góra
aż do samej drogi i przy niej się kończy,
a naprzeciw niej wznosi się druga, nie mniej urwista.
Te góry tworzą nad drogą jakby bramę
i niewielka straż na nich może zamknąć przejście.
A wtedy Telmissyjczycy wyszli całym ludem i obsadzili obie góry.

— Arrian, „Wyprawa Aleksandra” I 27 · przekład własny · tekst oryginalny

Ὡς δὲ πάντα οἱ ἐπεχώρησαν, ἀνέζευξεν ἐς Πέργην,
κἀκεῖθεν ἐς Φρυγίαν ὥρμητο. ἦν δὲ αὐτῷ ἡ πορεία
παρὰ Τελμισσὸν πόλιν. οἱ δὲ ἄνθρωποι οὗτοι τὸ μὲν γένος Πισίδαι εἰσὶ βάρβαροι,
χωρίον δὲ οἰκοῦσιν ὑπερύψηλον καὶ πάντῃ ἀπότομον,
καὶ ἡ ὁδὸς παρὰ τὴν πόλιν χαλεπή. καθήκει γὰρ ἐκ τῆς πόλεως ὄρος
ἔστε ἐπὶ τὴν ὁδόν, καὶ τοῦτο μὲν αὐτοῦ ἐν τῇ ὁδῷ ἀποπαύεται,
ἀντίπορον δὲ αὐτῷ ἄλλο ὄρος ἐστὶν οὐ μεῖον ἀπότομον.
καὶ ταῦτα τὰ ὄρη ὥσπερ πύλας ποιεῖ ἐπὶ τῇ ὁδῷ,
καὶ ἔστιν ὀλίγῃ φυλακῇ κατέχοντας τὰ ὄρη ταῦτα ἄπορον ποιεῖν τὴν πάροδον.
καὶ τότε οἱ Τελμισσεῖς πανδημεὶ ἐκβεβοηθηκότες ἀμφότερα τὰ ὄρη κατεῖχον.

Rys historyczny

Termessos leży na skalnej półce ok. 1000 m n.p.m., na zboczu góry Güllük Dağı, którą starożytni nazywali Solymos. Od Antalyi dzieli je w linii prostej niecałe 20 km, ale z dołu miasta nie widać. Mieszkańcy, według Strabona, nazywali siebie Solymami. To lud znany z Homera: w szóstej księdze „Iliady” Bellerofont, zaraz po zabiciu Chimery, walczy z Solymami w „najstraszniejszej” ze swoich bitew (zob. Olympos i Çıralı z Chimerą). Strabon pisze, że koło Termessos pokazywano „palisadę Bellerofonta” i grób jego syna. Głównym bogiem miasta był Zeus Solymeus, dawny bóg anatolijski utożsamiony z Zeusem. Jego wizerunek bito na monetach z napisem „autonomiczni”.

Pod miastem biegnie wąwóz, którym szła droga z wybrzeża Pamfilii do Frygii. Arrian opisuje, jak w 333 p.n.e. Aleksander Wielki stanął przed tą „bramą” z dwóch urwistych gór. Arrian nazywa miasto Telmissos, ale chodzi o Termessos. Termessyjczycy obsadzili oba zbocza. Aleksander rozbił obóz, poczekał, aż większość obrońców wróci na noc do miasta, i przepędził straże łucznikami. Wąwóz przeszedł, ale miasta nie zaatakował. Uznał, że nie zdobędzie go szybko, i poszedł na Sagalassos. Późniejsza tradycja dodaje, że porównał Termessos do orlego gniazda, a gospodarze z Perge celowo poprowadzili go najtrudniejszą drogą [do sprawdzenia]. Kilka lat później, w 319 p.n.e., schronił się tu Alketas, jeden z wodzów Aleksandra, ścigany przez Antygona Jednookiego. Starszyzna miasta postanowiła wydać go wrogowi, młodzież chciała go bronić. Alketas odebrał sobie życie, a Antygon przez trzy dni bezcześcił jego ciało i porzucił je bez pogrzebu. Młodzi Termessyjczycy zabrali zwłoki, pochowali je z honorami i wystawili mu pomnik. Grobowiec wykuty w skale z płaskorzeźbą jeźdźca tradycyjnie uważa się za jego grób.

Termessos było wojownicze i dumne. Walczyło ze Związkiem Licyjskim, z sąsiednią Isindą i przez wieki z pizydyjskim Selge (zob. Kanion Köprülü i Selge). Przeciw Selge sprzymierzyło się z Attalosem II, królem Pergamonu, który zbudował przy agorze piętrową stoę. W 71 p.n.e. senat rzymski uznał Termessos za miasto wolne i sprzymierzone. Najlepsze lata przyszły na przełomie II i III w. n.e. Wtedy powstała „Droga Królewska” wiodąca od wąwozu na górę, a przy wejściu brama ku czci cesarza Hadriana. Na murach przy bramie wyryto napisy z wróżbami: rzucało się kośćmi i odczytywało radę odpowiedniego boga. Kres miasta przyniosło trzęsienie ziemi, które zniszczyło akwedukt. Bez wody mieszkańcy odeszli i nikt już tu nie wrócił, dlatego ruin nie rozebrano na budulec. W 1842 r. dotarli tu brytyjscy podróżnicy Thomas Spratt i malarz Edward Thomas Daniell. Daniell zmarł na malarię w Antalyi jeszcze tego samego roku.

Dziś ruiny leżą w lesie dębów i sosen, w parku narodowym Güllük Dağı-Termessos. Z dawnego miasta zostało wiele: agora z pięcioma wielkimi cysternami wykutymi w skale, gimnazjon, odeon zachowany prawie do wysokości dachu, sześć świątyń i ogromna nekropola z setkami sarkofagów. Najsłynniejszy jest teatr na krawędzi zbocza. Ma 4–5 tys. miejsc, a z jego górnych rzędów widać z jednej strony skalny szczyt Güllük Dağı, a z drugiej przepaść, równinę Pamfilii i morze. W 2025 r. archeolodzy zaczęli wykopaliska w dolnym mieście. W lesie żyją kozice, a nad szczytami krążą orły i sępy [do sprawdzenia].

Na miejscu

Praktycznie

  • Dojazd: z Antalyi drogą D350 w stronę Korkuteli. Przy zjeździe do parku stoi brama z kasą (OSM). Dalej ok. 8 km krętej, stromej drogi asfaltowej do parkingu na jej końcu. Droga wspina się z ok. 400 do ok. 890 m n.p.m. (OSM i SRTM, stan na 2026-10). Wyjazd z Antalyi na D350 ma duży ruch, więc lepiej jechać wcześnie rano.
  • Od górnego parkingu do teatru idzie się pieszo ok. 1 km kamienistą ścieżką, ok. 120 m pod górę. Relacje podają 20–40 minut, a na całe ruiny 2–3 godziny marszu po nierównym terenie. Potrzebne są dobre buty. Kurtkę i kask trzeba zostawić przy motocyklu albo nieść ze sobą, bo przechowalni nie ma [do sprawdzenia].
  • Na górze nie ma sklepu ani kawiarni, tylko parking i toalety. Wodę trzeba wziąć z dołu. Stacje paliw są przy D350 przed bramą.
  • Kasa czynna od 08:00, latem do 19:00, zimą do 17:00. Bilety sprzedaje się do 17:00 latem i 15:30 zimą (katalog muzeów, stan na 2026-10) [do sprawdzenia przed wyjazdem]. Ruiny leżą wysoko i są częściowo w lesie, więc jest tu chłodniej niż na wybrzeżu, ale teatr i nekropola stoją w pełnym słońcu.
Źródła (7)

en.wikipedia.org/wiki/Termessos, www.pata.org/go-turkiye/termessos-ancient-city, turkishmuseums.com/museum/detail/1974-antalya..., www.thewholeworldisaplayground.com/visit-term..., www.openstreetmap.org/node/437381483, www.openstreetmap.org/way/61096735, www.openstreetmap.org/way/431891710

36.98250, 30.46444 (wikidata:Q599462)

Pokaż na mapie OpenStreetMap · Plik punktu w repozytorium