Epicka droga motocyklowa · Francja
Col du Tourmalet z Sainte-Marie-de-Campan do Luz-Saint-Sauveur (D918)
| Drogi | D918 |
|---|---|
| Długość | ok. 36 km Sainte-Marie-de-Campan – Luz-Saint-Sauveur, z tego ok. 17 km podjazdu od wschodu i ok. 19 km zjazdu na zachód (OSRM, szacunkowo) |
| Przełęcze | Col du Tourmalet (2115 m) |
| Charakter | przełęcz, serpentyny |
| Sezon | zwykle od końca maja albo czerwca do listopada; zimą zamknięta, bo pod przełęczą leżą trasy narciarskie [daty co roku zależne od śniegu, do sprawdzenia przed wyjazdem] |
| Najwyżej | Col du Tourmalet, 2115 m |
| Z Sainte-Marie-de-Campan | 17,2 km, ok. 1270 m w górę, średnio 7,4%, do 10–11% przy La Mongie |
| Z Luz-Saint-Sauveur | 19 km, ok. 1400 m w górę, średnio 7,4%, do ok. 10% na ostatnim kilometrze |
| Dawniej | droga uzdrowiskowa (otwarta 1864), od 1930 r. RN 618, od lat 70. XX w. D918 |
| Tour de France | od 1910 r., ponad 85 razy – częściej niż przez jakąkolwiek inną przełęcz |
| Na przełęczy | latem rzeźba „Le Géant” (Octave) Jeana-Bernarda Métais, od 1999 r. |
| GPX | ślad drogi (OpenRouteService, sprawdź w nawigacji) |
O drodze
Tourmalet łączy dwie wysokie doliny Bigorre: dolinę Adour z Campan i La Mongie na wschodzie oraz dolinę Bastan z Barèges, która w Luz-Saint-Sauveur schodzi do Gave de Pau. Przewodniki tłumaczą nazwę jako „zły objazd”, ale językoznawcy czytają ją po gaskońsku: tur oznacza oddalenie, a mal górę, jak w nazwach Vignemale czy Maladeta, więc chodzi raczej o „daleką górę”. Przez przełęcz od wieków chodzili pasterze, pielgrzymi i domokrążcy. Sławę dał jej rok 1675, kiedy Madame de Maintenon przewiozła tędy małego księcia du Maine, syna Ludwika XIV, na kurację do wód w Barèges, bo drogę doliną z Luz zerwała powódź. Ścieżkę poszerzono w następnych latach, a prawdziwą szosę zbudowano jako drogę uzdrowiskową Napoleona III. Cesarz sfinansował roboty w 1859 r., a otwarto ją na przełęczy 30 sierpnia 1864 r. W 1930 r. dostała numer RN 618, a w latach 70. XX w. przeszła pod departament jako D918 – ten sam numer, który prowadzi przez Col d'Aubisque i Col du Soulor na zachodzie i Col d'Aspin na wschodzie.
Tour de France trafił tu za sprawą Alphonse'a Steinèsa, współpracownika Henriego Desgrange'a. Przed pierwszym Tourem z Pirenejami Steinès sprawdzał przełęcz w śniegu: auto utknęło po 16 km, dalej szedł pieszo w ciemnościach, a miejscowi wysłali po niego przewodników. Do Paryża mimo to zadepeszował, że droga jest bardzo dobra i w pełni przejezdna. 21 lipca 1910 r., na etapie z Luchon do Bayonne, Octave Lapize minął szczyt pierwszy, choć część podjazdu szedł obok roweru. Słynne „Jesteście mordercami!” często łączy się z Tourmaletem, ale dokładniejsze relacje umieszczają tę scenę dopiero na Aubisque. Od tamtej pory wyścig przejechał tędy ponad 85 razy, częściej niż przez jakąkolwiek inną przełęcz. W 1913 r. Eugène Christophe prowadził w wyścigu, kiedy na zjeździe na wschód pękł mu widelec. Zszedł z rowerem na ramieniu ponad 10 km do Sainte-Marie-de-Campan i tam sam naprawił go w kuźni. Meta na samej przełęczy była w 1974, 2010 i 2019 r. (wygrał Thibaut Pinot), a w 2023 r. także na Vuelcie (Jonas Vingegaard) i na Tour de France Femmes (Demi Vollering). Od czerwca 1999 r. na murze przełęczy stoi latem „Le Géant”, żelazny kolarz w pozycji „na stojąco” Jeana-Bernarda Métais, nazywany Octave. Zimę spędza w dolinie, a na początku czerwca wraca na szczyt na ciężarówce, w procesji ponad tysiąca kolarzy.
Od wschodu droga zaczyna się w Sainte-Marie-de-Campan, gdzie od D918 odchodzi droga do Bagnères-de-Bigorre. Pierwsze kilometry są łagodne. Za przysiółkiem Gripp zaczyna się właściwa wspinaczka: obok Artigues i przez las do jedynego dużego nawrotu Garet, potem pod galeriami przeciwlawinowymi nad zaporą Castillon do La Mongie (ok. 1800 m). Nazwa stacji pochodzi od gaskońskiego mongiá, miejsca, gdzie mieszkali mnisi. Jeszcze na początku XX w. stały tu tylko szałasy pasterzy. Pierwszy wyciąg ruszył w 1945 r., w 1973 r. połączono trasy z Barèges po drugiej stronie przełęczy i powstał największy teren narciarski francuskich Pirenejów. Nad stacją wznosi się Pic du Midi de Bigorre (2877 m). Na jego szczycie generał Charles de Nansouty i inżynier Célestin-Xavier Vaussenat zbudowali obserwatorium; pierwsze budynki ukończono 8 września 1882 r., po czterech latach budowy w krótkich letnich sezonach. W 1963 r. NASA sfinansowała tam teleskop o średnicy 106 cm, którym fotografowano Księżyc przed lądowaniami Apollo. Dziś na szczyt wjeżdża się kolejką linową z La Mongie.
Zachodni zjazd prowadzi przez małą stację Super-Barèges do Barèges (ok. 1250 m), najwyżej położonego uzdrowiska Pirenejów. Wieś zawdzięcza nazwę Madame de Maintenon: osada nazywała się po prostu Les Bains, ale markiza datowała listy „z Barèges”, jak nazywała się cała dolina. W 1680 r. leczył tu złamaną nogę minister Louvois, który potem wyjednał pieniądze na łaźnie dla żołnierzy. Powyżej wsi, w Piets, stoją stodoły z kamiennym klinem od strony stoku, który rozcina lawiny. Bastan bywa groźny: w czerwcu 2013 r., po roztopach i ulewach, porwał część drogi, plac i siedem domów, a mieszkańców ewakuowano przez wyjątkowo otwarty, jeszcze zaśnieżony Tourmalet. Droga kończy się w Luz-Saint-Sauveur. W centrum miasteczka stoi romański kościół Saint-André z XII–XIII w., który joannici w XIV w. otoczyli murem obronnym przed rabusiami zza gór. Miejscowi nazywają go kościołem templariuszy. Stąd D921 prowadzi na południe do Gavarnie, a na północ do Lourdes.
Na drodze
- Sainte-Marie-de-Campan – La Mongie (ok. 12,5 km): do Gripp prawie płasko i prosto, potem stromiej, w lesie, z jednym wyraźnym nawrotem Garet. Ostatnie ok. 2 km przed La Mongie biegną pod galeriami przeciwlawinowymi: w środku ciemno i często mokro, a nachylenie dochodzi do 10%. W samej stacji krótki odcinek do 11% i ronda.
- La Mongie – przełęcz (ok. 4,5 km): serpentyny po otwartym zboczu wśród wyciągów, z widokiem na Pic du Midi. Pod szczytem droga się zwęża, a na przełęczy jest mało miejsca i dużo pieszych przy rzeźbie i tablicy.
- Przełęcz – Barèges – Luz (ok. 19 km): szeroka, równa droga przez Super-Barèges; od 2011 r. samochody jeżdżą nowym przebiegiem, a stara droga przez most Gaubie, nazwana imieniem Laurenta Fignona, jest tylko dla rowerów. Za Barèges długie proste i łuki w dolinie Bastan, ruch rośnie przy Luz.
- Kolarze i ruch: latem tysiące rowerzystów na obu stronach, najwięcej rano; na zjazdach są szybcy. W sezonie przełęcz jest też popularna wśród samochodów, kamperów i motocyklistów, a parkingi w La Mongie i na szczycie bywają pełne.
- Zwierzęta i pogoda: na halach nad La Mongie i nad Barèges pasą się luzem krowy, konie i owce, przy stacji także lamy. Na 2115 m nawet latem bywa zimno, a chmury i mgła potrafią wejść na przełęcz w kilka minut.
- Kierunek: podjazd od wschodu jest bardziej zróżnicowany (las, galerie, stacja, serpentyny), a zjazd na zachód otwiera widok na dolinę Bastan i szczyty nad Luz. Od Sainte-Marie łatwo połączyć Tourmalet z Col d'Aspin w jeden przejazd.
Zobacz na filmie
- ▶ Motocyklem na Col du Tourmalet od Sainte-Marie-de-Campan
Tineo Rider · YouTube - ▶ Motocyklem z Luz-Saint-Sauveur przez Tourmalet do La Mongie
The Old Mechanic · YouTube · język: en - ▶ Motocyklem przez Col du Tourmalet w czasie przejazdu przez Pireneje
Juanjo Memphis on Road · YouTube · język: es
Praktycznie
- Tankowanie: po stronie zachodniej stacje w Barèges (przy wylocie w stronę Luz) i przy supermarkecie w Esquièze-Sère pod Luz; po stronie wschodniej najbliższe są w Bagnères-de-Bigorre, ok. 13 km na północ od Sainte-Marie-de-Campan, albo w Arreau za Col d'Aspin. W Sainte-Marie-de-Campan, La Mongie i na przełęczy stacji nie ma (stan na 2026-11, źródło: OpenStreetMap) [godziny otwarcia do sprawdzenia przed wyjazdem].
- Sezon: D918 przez przełęcz jest zimą zamknięta; według departamentalnego biura turystyki mniej więcej od listopada do maja, według innych opisów od początku grudnia do początku czerwca (stan na 2026-11, źródła: tourisme-hautes-pyrenees.com, cols-cyclisme.com, fr.wikipedia.org). Daty otwarcia i zamknięcia w danym roku podaje Inforoute 65 departamentu Hautes-Pyrénées [do sprawdzenia przed wyjazdem]. We wrześniu i październiku przy wczesnym śniegu przełęcz bywa zamykana wcześniej [do sprawdzenia].
- Tour de France: gdy etap prowadzi przez Tourmalet, droga jest zamknięta prawie cały dzień; 9 lipca 2026 r. D918 przy La Mongie była zamknięta od 8:00 do 21:00, a ruch zaczęto ograniczać już poprzedniego dnia po południu (stan na 2026-07, źródła: info.fr, prefektura Hautes-Pyrénées). Trasa Touru w roku wyjazdu [do sprawdzenia przed wyjazdem].
- Poranki dla kolarzy: w ramach akcji Pyrénées Cycl'n Trip Tourmalet był zamknięty dla samochodów i motocykli 15 lipca 2026 r. od 9:00 do 12:00, w obu kierunkach (stan na 2026-11, źródło: tourisme-hautes-pyrenees.com). Na początku czerwca przejazd utrudnia też wjazd rzeźby „Le Géant” z kolarzami. Terminy w kolejnych latach [do sprawdzenia przed wyjazdem].
- Postoje: parking i bar-restauracja na przełęczy przy rzeźbie Le Géant i pomniku Jacques'a Goddeta, parkingi w La Mongie przy dolnej stacji kolejki na Pic du Midi, bary w Barèges i Luz [godziny i ceny kolejki do sprawdzenia przed wyjazdem]. Z przełęczy na północ odchodzi szutrowa droga w stronę Col de Laquets i Pic du Midi; nie jest częścią D918, a czy wolno nią jechać pojazdem silnikowym [do sprawdzenia].
- Opłaty: droga bezpłatna.
Źródła (21)
fr.wikipedia.org/wiki/Col_du_Tourmalet, en.wikipedia.org/wiki/Col_du_Tourmalet, fr.wikipedia.org/wiki/Route_des_cols, fr.wikipedia.org/wiki/Octave_Lapize, en.wikipedia.org/wiki/1910_Tour_de_France, en.wikipedia.org/wiki/Eug%C3%A8ne_Christophe, en.wikipedia.org/wiki/The_Giant_of_Tourmalet, www.derstandard.at/story/2000106484280/herrn-..., www.cyclingoracle.com/en/blog/tour-de-france-..., fr.wikipedia.org/wiki/La_Mongie, fr.wikipedia.org/wiki/Observatoire_du_Pic_du_Midi, en.wikipedia.org/wiki/Pic_du_Midi_Observatory, fr.wikipedia.org/wiki/Barèges, fr.wikipedia.org/wiki/Luz-Saint-Sauveur, fr.wikipedia.org/wiki/Campan, www.cols-cyclisme.com/pyrenees-centrales/fran..., en.tourisme-hautes-pyrenees.com/a-trip-to-the..., en.tourisme-hautes-pyrenees.com/the-mountains..., info.fr/tour-de-france-2026-la-mongie-circula..., www.hautespyrenees.fr/wp-content/uploads/2026..., inforoute.ha-py.fr/